Вы тут

Гісторыя Дзятлаўшчыны поўніцца імёнамі паэтаў


5 студзеня 1712 года ў Дзятлаве (па тым часе — паселішча ў Слонімскім павеце Навагрудскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага Рэчы Паспалітай) нарадзіўся князь Удальрык Крыштаф Радзівіл. Паэт, перакладчык, гісторык. А ў «дадатак» да ўсяго — генерал-лейтэнант, канюшы вялікі літоўскі (займаў пасаду на працягу амаль 30 гадоў!), пісар вялікі літоўскі, стараста мінскі. Значную частку свайго жыцця ён правёў у сваіх маёнтках на Валыні. У 1749 годзе камандаваў паходам супраць украінскіх гайдамакаў. Гэту вайсковую аперацыю апісаў у кнізе «Дыярыуш перамогі маёй над гайдамакамі». Вядомая творчая спадчына ўраджэнца Дзятлава складае 50 работ у вершах і прозе. З іх вылучаюцца «Апісанне клопатаў людзей усіх класаў» (1741), «Маральныя элегіі» (1752), «Свецкая крытыка, альбо Сатыра». Сучаснікі характарызуюць нашага земляка як чалавека эксцэнтрычнага і дальназоркага, здольнага і начытанага, схільнага да авантурызму. Удальрык сабраў велізарную бібліятэку. Ведаў шмат моў. Сярод іх — грэчаская, нямецкая, французская, італьянская, англійская. Перакладаў на польскую мову творы Карнеля, Расіна, Сафокла. Сын пісьменніка — генерал рускай арміі Матэуш Радзівіл (1768–1818).


Дзятлава. Рынкавая плошча. 1916 г.

Дзятлава — таксама радзіма публіцыста, паэта Аўрама Івянецкага (1892–1943). Вучыўся хлопчык у хэдары, а таксама ў рускай школе. У 1911 годзе працаваў карэктарам у рускім кніжным выдавецтве ў Варшаве. Калі пачалася Першая сусветная вайна, маладога чалавека прызвалі ў армію. Праз дзевяць месяцаў з пачатку баявых дзеянняў ураджэнец Дзятлава аказаўся на фронце. Патрапіў у аўстрыйскі палон. У канцы 1918 года вярнуўся ў Дзятлава. Праз тры гады пераехаў у Вільню. Працаваў у рэдакцыі яўрэйскай газеты і адначасова вучыўся на стаматолага. І, канешне ж, займаўся мастацкай творчасцю. Дакументальным сведчаннем часу стала яго першая кніга — «Калі дарогі скрыжоўваюцца» (Вільня, 1923 год), сапраўдны дзённік ваеннапалоннага. У кнізе таксама апісвалася жыццё ў Харватыі. Згадваючы гэты факт, падыходзіш да думкі, што многія літаратурныя здабыткі, здзейсненыя нашымі землякамі, ураджэнцамі беларускай старонкі, аказваюцца закрытымі, недасяжнымі для сучаснага чытача, бо напісаны і выдадзены на ідышы ці іўрыце, на польскай мове. Між тым у кнігах пісьменнікаў, чыя творчая, жыццёвая біяграфія звязана з Беларуссю мінулага часу, знаходзіцца неймавернае багацце фактаграфічнага гісторыка-краязнаўчага, рэгіёназнаўчага матэрыялу. З 1924 года Аўрам жыў у Варшаве. Друкаваўся ў яўрэйскіх перыядычных выданнях: пісаў навелы, рэцэнзіі на кнігі, заметкі для інфармацыйнай хронікі. Пераклаў на ідыш «Прыгоды Олівера Твіста» Чарльза Дзікенса. У 1943 годзе пісьменнік быў забіты фашыстамі ў Варшаве.

Яшчэ адно дзятлаўскае літаратурнае імя — яўрэйскі паэт Аўрам-Мойша Дзілон (Журавіцкі), які нарадзіўся ў Дзятлаве ў 1883 годзе. Адукацыю атрымліваў у прыватных настаўнікаў у сяле Баркі, затым — у школах у Быцені і Слоніме. У 1904 годзе разам з бацькамі эмігрыраваў у ЗША. Вершы пачаў пісаць у юным узросце. У ЗША прымаў удзел у руху імпрэсіяністаў «Дзі юнгэ». У 1919 годзе выдаў зборнік вершаў «Жоўтая лістота». Памёр паэт у 1934 годзе. Пасмяротна (у 1935 годзе) выйшла яшчэ адна кніга ўраджэнца Дзятлава — «Песні А. М. Дзілона».

Роднае, беларускае слова ў дзятлаўскім краі мацавалі выхадцы з вясковых паселішчаў. Лёс іх, як правіла, быў досыць няпростым. І не кожны талент змог прарвацца да вялікіх вышынь... Як прыклад — жыццёвы шлях Гарасіма Праменя (сапраўдныя імя і прозвішча — Іван Пышко), які нарадзіўся ў 1908 годзе ў вёсцы Зачэпічы. Яшчэ юнаком прычыніўся да барацьбы супраць пілсудчыкаў. Уступіў у рады кампартыі Заходняй Беларусі (КПЗБ). Узначальваў Зачэпіцкую ячэйку КПЗБ. Удзельнічаў у выступленнях на шклозаводзе «Нёман» у Бярозаўцы (гэта ўжо — Лідскі раён). Трапіў на мітынг рабочых разам з сялянскай падтрымкай — з Зачэпіч рабочым перадавалі прадукты харчавання. Але Іван не пабаяўся і выступіць, падкрэсліў, што сяляне будуць і надалей салідарнымі са шкларобамі. А напрыканцы выступлення прачытаў свой верш «Сцяг». Друкавацца Гарасім Прамень пачаў у 1933 годзе. Першы верш з’явіўся ў газеце «Родны край». Прысвечаны твор вясковаму кавалю, яго цяжкай працы. Лейтматывам верша з’яўляецца паэтычная выснова пра тое, што аднойчы каваль вырабіць вострую сякеру, з дапамогай якой ачысціць непраглядную цемру для беларусаў. «...Гэта ж я раблю сякеру! // Як зраблю яе стальную, // Ў рукі моцныя вазьму я // І пайду ў цемры-гушчы // Шлях там новы высякаць — // Беларускаму народу // Шчасце й долю здабываць!..»

Дзятлава. Навагрудская вул. (1916 г.).

Друкаваўся Г. Прамень у газеце «Наша воля», часопісе «Шляхам моладзі». Пражыў Іван Пышко 55 гадоў. Выгадаваў трох сыноў. Вершы ў савецкі перыяд свайго жыцця друкаваў у раённай газеце. «Дабра ўсім жадаю, // Сынам сваіх палёў. // І горача вітаю // Паэтаў-змагароў...» Чаму б не аб’яднаць намаганні якога-небудзь з кніжных выдавецтваў і мясцовай дзятлаўскай улады і не выдаць кнігу вершаў Гарасіма Праменя?..

Цікавай падаецца і асоба другога заходнебеларускага паэта з Дзятлаўшчыны — Петруся Граніта (Івана Івашэвіча), які таксама нарадзіўся ў Зачэпічах у студзені 1909 года. Сваю пячатку на жыццё вясковага хлопца наклаў і лёс Беларусі, той часткі, якая апынулася пад польскім гнётам, і лёс сям’і. Бацька вярнуўся з франтоў Першай сусветнай вайны толькі ў 1922 годзе. Але доўга не пажыў, памёр ад цяжкіх ран праз год. І зусім яшчэ падлетку Івану давялося самому і касіць, і хадзіць за плугам. У 1927 годзе хлопец пачаў працаваць брукаром. І працаваў ім ажно да 1939 года. «Брукар молатам сталёвым // Звоніць, б’е па камянёх: // Хоча шлях пракласці новы, // Каб не раніць людзям ног. // Утрымае цяжкі молат // Мазалістая далонь. // Размахніся — як той волат, // Высякаючы агонь! // Толькі рэха раздаецца, // Іскры свецяць у вачах. // Камень сцелецца-кладзецца — // Пракладае новы шлях...» (Верш «Брукар», 1939 год). І Пятрусь Граніт таксама актыўна ўдзельнічаў у падпольнай рабоце. Наведваў сходы і мітынгі Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Калі Заходняя Беларусь далучылася да Савецкай Беларусі, паэт працаваў сакратаром выканкама, старшынёю сельсавета. У 1940 годзе П. Граніту разам з Валянцінам Таўлаем і Анатолем Іверсам пашчасціла сустрэцца ў Лідзе з народным песняром Беларусі Янкам Купалам. У час Вялікай Айчыннай вайны Іван Івашэвіч быў партызанскім сувязным. Выступаў у партызанскім друку з вершамі. У 1945–1971 гадах працаваў настаўнікам, загадчыкам пачатковай школы ў роднай вёсцы. У 1978 годзе выйшла кніга вершаў П. Граніта «Сцяжынка», адрасаваная дзецям. Тыраж зборніка ўражвальны — 50 тысяч экзэмпляраў. Творы заходнебеларускага літаратара былі змешчаны і ў анталогіях «Сцягі і паходні» і «Ростані волі».

Дзятлава

Памёр Пятрусь Граніт у 1980 годзе. 

Куток, прысвечаны таленавітаму літаратару-земляку, створаны ў Жукоўшчынскай сельскай бібліятэцы Дзятлаўскага раёна.

З літаратурных адрасоў Дзятлаўшчыны — і вёска Змяёўцы, дзе ў 1933 годзе нарадзіўся паэт, публіцыст Віктар Шымук. Бацька літаратара працаваў на лесапілцы ў Дзятлаве. Вікенцій вучыўся ў школе ў вёсцы Янаўшчына. Вучыўся нядоўга, бо пачалася Вялікая Айчынная вайна. Прадоўжыў вучобу ўжо пасля таго, як Гродзеншчына была вызвалена ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Але ўжо хадзіў у школу ў Дзятлаве. Пасля заканчэння васьмі класаў працаваў адказным сакратаром дзятлаўскай «раёнкі» «За савецкую вёску». Адначасова вучыўся ў вячэрняй школе. У 1951 годзе паступіў на аддзяленне журналістыкі Белдзяржуніверсітэта. Вучобу ў ВНУ сумяшчаў з работай у рэспубліканскай газеце «Калгасная праўда». Закончыўшы ўніверсітэт, працаваў у «Звяздзе», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», на Беларускім радыё. Віктар Шымук — аўтар кніг «Каля Броннай гары», «Мы вясне дапамагалі», «Світанне» і іншых паэтычных і публіцыстычных зборнікаў. Памёр ураджэнец вёскі Змяёўцы ў 1998 годзе.

Дзятлава. Салдацкі дом. 1916 г.

Асобную частку краязнаўчага падарожжа па Дзятлаўшчыне можна правесці ў Наваельні і яе самых блізкіх ваколіцах. Але ж пра Наваельню літаратурную — наш асобны расповед. Як, дарэчы, і пра дзятлаўскія, карэліцкія, навагрудскія і іншыя адрасы, звязаныя з лёсам Ігната Дамейкі, падарожніка, мемуарыста, геолага, мы таксама асобна раскажам.

Кастусь ЛЕШНІЦА

Старыя паштоўкі з калекцыі лаўрэата Прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» Уладзіміра ЛІХАДЗЕДАВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Захаваць. Нельга знесці

Захаваць. Нельга знесці

Знакі прыпынку нарэшце расстаўлены.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Стральцам на гэтым тыдні не трэба пераацэньваць сваіх магчымасцяў.