Вы тут

Тэатр юнага гледача. Тройчы народжаны


У 1955 годзе 22 верасня быў падпісаны загад міністра культуры БССР Рыгора Якаўлевіча Кісялёва аб стварэнні Беларускага рэспубліканскага тэатра юнага гледача, і пачалося будаўніцтва. Здаецца, што падзея не такая ўжо і значная, але афіцыйныя паперы ў час СССР мелі магічную сілу, і таму будаўніцтва, якое планавалі амаль з 1952 года, пачалося толькі пасля згаданага загада.


Сцэна са спектакля «Казкі дзядзькі Якуба». Фота Ганны ШАРКО

Гэтая дата вельмі важная для гісторыі сучаснага Тэатра юнага гледача, які мае ў сваім доўгім і слаўным жыцці некалькі дзён нараджэння. І 65-гадовы юбілей падпісання загада аб стварэнні тэатра — добрая нагода ўспомніць той вялікі шлях, што прайшла культурная ўстанова.

Ствараць мастацтва складана — гэта пацвердзіць кожны, хто звязаны з творчасцю: ці то мастак, ці то пісьменнік. Гэта працэс, які патрабуе ад творцы (канечне, калі ён спрабуе стварыць нешта якаснае) максімальных намаганняў, задзейнічання ўсіх сваіх навыкаў і майстэрства. Часам для стварэння чагосьці сапраўды годнага даводзіцца скакаць вышэй за галаву, выходзіць з зоны камфорту — тады верагоднасць таго, што жыццё твора мастацтва будзе доўгім, значна павышаецца. Магчыма, ён нават пакіне след у гісторыі і стане важнай вяхой у развіцці нацыянальнай культуры краіны. Але шмат тых, хто кожны раз пры стварэнні ўласных твораў выкладваецца на сто працэнтаў або нават больш, усё роўна сцвярджаюць, што мастацтва для дзяцей  — справа значна больш складаная. І гэтае сцвярджэнне, на першы погляд, абсурднае, на самай справе вельмі лагічнае.

Дзеці значна больш эмацыянальныя, чуллівыя, іх уважлівасць парадаксальная: з аднаго боку, яны могуць заўважаць такія дробязі, якія для дарослага няважныя, з другога — іх цікавасць утрымліваць доўга вельмі складана, асабліва калі гаварыць пра малодшы і сярэдні школьны ўзрост. І яшчэ праблема ў тым, што сучасным школьнікам не вельмі цікавае мастацтва ўвогуле, у іх іншыя прыярытэты, пункты факусіроўкі, што натуральна: час дыктуе свае законы кожнаму пакаленню. Але гэта не значыць, што ствараць разумнае, яркае мастацтва для дзяцей і падлеткаў — справа бессэнсоўная і няўдзячная.

Наадварот, калі такім складаным рэцыпіентам спадабаецца мастацтва, то яны адкажуць на яго са значна большай энергіяй і адкрытасцю, чым гэта робяць дарослыя. З шматкроць большым запалам яны будуць абмяркоўваць, абменьвацца думкамі з нагоды тых ці іншых аспектаў. Калі вы сваім творам змаглі зрабіць так, каб дзеці шумелі пасля знаёмства з ім, а не ў час, то можаце лічыць, што дасягнулі той вышыні ў мастацтве, на якую ўзыходзілі нямногія. Але дакладна і адваротнае: калі твор не зможа прыцягнуць да сябе ўвагу, юныя аматары мастацтва не стануць нават спрабаваць прыкінуцца, што ім спадабалася, — іх словы і паводзіны будуць біць значна мацней, чым самы разгромны крытычны артыкул у спецыялізаваным часопісе.

Тым каштоўнейшыя ўстановы культуры, якія ўжо шмат гадоў заваёўваюць увагу дзяцей, папулярызуючы высокую культуру сярод нават самых маленькіх аматараў мастацтва. У Беларусі такія ўстановы таксама ёсць. Адна з іх, самая значная ў плане далучэння дзяцей і падлеткаў да тэатральнага мастацтва, знаёмая кожнаму, хто вучыўся ў мінскіх школах. Гэта Тэатр юнага гледача, які цяпер знаходзіцца на вуліцы Энгельса. Будынак з характэрнымі калонамі на ўваходзе здаецца настолькі натуральнай часткай агульнага гарадскога пейзажу, які складаецца з тыповай савецкай забудовы, што мала хто ведае: на самай справе гісторыя ТЮГа куды больш драматычная, чым класічная трыяда «заснаваны — адкрыты — існуе па сёння».

Няшмат нават пастаянных гледачоў ведаюць, што будынак, у якім размешчаны Тэатр юнага гледача сёння, адноўлены ў адпаведнасці з тым, які стаяў на яго месцы раней. Гэта своеасаблівы фенікс, што паўстаў з попелу, каб зноў несці мастацтва ў масы. Адсюль і невялікая блытаніна ў тым, адкуль адлічваць існаванне тэатра, бо дзён нараджэнняў у яго ажно тры, што надае ТЮГу статус сапраўды ўнікальнай установы.

Першы дзень нараджэння — заснаванне Тэатра юнага гледача ў Мінску ў красавіку 1931 года пры Доме камсамола. Прапанаваў ідэю стварэння падобнай установы рэжысёр Мікалай Кавязян. На той момант ён быў настаўнікам малявання і кіраўніком драматычнага гуртка чыгуначнай школы. Новы тэатр, не ў апошнюю чаргу дзякуючы таму, што яго кіраўнік быў чалавекам вельмі захопленым і актыўным, у 1939 годзе ўдастоіўся гонару называцца імем Надзеі Крупскай, а ў 1940 годзе ўвайшоў у спіс шаснаццаці найлепшых дзіцячых тэатраў ва ўсім Савецкім Саюзе, што з’яўляецца важнай падзеяй, бо падобных устаноў у вялікай краіне было шмат. Пра тэатр многа пісалі: з’яўляліся нарысы ў кнігах, артыкулы ў газетах і часопісах. Цікавасць да новага дзіцячага тэатра была даволі вялікая, тым больш, як адзначалі крытыкі таго часу, ён адрозніваўся як высокай прафесійнасцю акцёраў, так і нестандартным цікавым рэпертуарам, які ўключаў не толькі казкі.

Сцэна са спектакля «Тры вясёлыя парасяты».

На жаль, падчас Другой сусветнай вайны стары будынак быў зруйнаваны. Трупа таксама не магла доўга знаходзіцца ў занятым акупантамі Мінску і часткова была эвакуіравана. У 1943 годзе з’явілася прапанова аднавіць тэатральную дзейнасць на акупіраванай тэрыторыі, аднак атрымалася гэта толькі ў Дзяржаўнага драматычнага рускага тэатра БССР. У першыя пасляваенныя гады думкі людзей былі занятыя далёка не тэатрам і іншымі відамі мастацтва — трэба было будаваць нанова амаль знішчаную акупантамі краіну. Толькі ў кастрычніку 1949 года пачалі з’яўляцца першыя публічныя артыкулы і нататкі пра тое, што трэба вяртаць жыццё ў звыклы стан, трэба зноў звярнуць увагу на тое, што дзеці на даволі вялікі час аказаліся адарванымі ад тэатральнага мастацтва. Пісьменніца і перакладчыца Зінаіда Бандарына ў артыкуле «Театральное искусство детям» адзначала, што ва ўсіх саюзных рэспубліках аналагічныя тэатры ўжо адноўлены і актыўна дзейнічаюць, і  толькі Мінск, чый ТЮГ быў адным з  найлепшых у дзяржаве і стаў любімым месцам тысяч савецкіх дзяцей, па невядомай прычыне дагэтуль не функцыянаваў і быццам бы не збіраўся вяртацца да жыцця.

Падобныя меркаванні і канкрэтна гэты артыкул сталі прычынай таго, што кіраўніцтва БССР сапраўды пачало задумвацца пра тое, якім чынам лепей за ўсё аднавіць дзейнасць Тэатра юнага гледача. Але, як даволі часта адбываецца ў краінах з моцным бюракратычным апаратам, сапраўдныя захады ў гэтым кірунку пачаліся толькі ў 1952 годзе: у сакавіку на пасяджэнні Бюро ЦК КП (б) Беларусі была прынята пастанова аб адраджэнні дзіцячага тэатра ў будынку, які належаў Мінскаму палацу піянераў. Гэта быў даволі добры знак, і тэатральная супольнасць, і тыя партыйцы, што былі зацікаўлены ў аднаўленні дзейнасці тэатра, падтрымалі дадзены план. Але і гэтая пастанова не стала пачаткам канкрэтнай працы. Будаўніцтва новага Тэатра юнага гледача пачалося толькі ў 1955 годзе пасля таго, як міністр культуры БССР Рыгор Якаўлевіч Кісялёў 22 верасня таго ж года падпісаў загад аб стварэнні Беларускага рэспубліканскага тэатра юнага гледача. Толькі пасля загада міністра культуры мабілізавалі будаўнічыя брыгады і пачалася актыўная праца па аднаўленні тэатра.

Кіраўніком тэатра прызначылі Уладзіміра Стэльмаха. Ён актыўна настойваў на неабходнасці аднавіць тэатр у тым выглядзе, у якім той існаваў да вайны, хацеў падкрэсліць пераемнасць дзвюх арганізацый, зрабіць так, каб тыя, хто паспеў наведаць першы ТЮГ, не пабачылі розніцы паміж новым і старым. Але гэты намер не супаў з пазіцыяй улады — зрабіць акцэнт на тым, што і сам будынак, і рэпертуар, і трупа, і нават мэты, якія ставіць перад сабой тэатр, будуць новымі, толькі часткова падобнымі на ранейшыя. Улада хацела выразна паказаць: гэта новы тэатр, новая ўстанова, ТЮГ не адраджаецца, а пачынае новае жыццё з чыстага ліста.

Другі дзень нараджэння тэатра прыйшоўся на 8 красавіка 1956 года — афіцыйнае адкрыццё новага будынка. У гэты дзень гледачам паказалі сцэны з трох спектакляў: з інсцэніроўкі рамана М. Астроўскага «Як гартавалася сталь», з казкі «Горад майстроў» Т. Габэ і з сучаснай драмы «Каханне Ані Бярозка» У. Пісталенкі. Тэатр пачынаў вяртацца з небыцця: трупа расла, прэм’еры радавалі гледачоў, якіх станавілася ўсё больш і больш з кожным сезонам, ставіліся новыя творы, але кіраўніцтва таксама памятала і пра слаўнае мінулае — актыўна дэманстраваліся і даваенныя спектаклі ў перапрацаваным выглядзе. Асаблівая ўвага надавалася работам мясцовых аўтараў, напрыклад, Івана Козела. У 1957 годзе была пастаўлена яго п’еса «Кветка папараці», а праз чатыры гады — «Над хвалямі Серабранкі». Абедзве пастаноўкі карысталіся поспехам.

Але ніводны будынак не можа стаяць вечна. Пакуль тэхнічныя сродкі станавіліся ўсё больш дасканалымі, а акцёры і рэжысёры — дасведчанымі, што дазваляла ім спраўляцца нават з самымі складанымі творчымі задачамі, сам будынак паступова зношваўся. За доўгія гады эксплуатацыі гэты помнік архітэктуры ні разу не бачыў капітальнага рамонту і ў 2008 годзе апынуўся ў  аварыйным стане. Рамантаваць патрабавалася літаральна ўсё: ад падлогі да столі, уключаючы поўную замену камунікацый, устаноўку новага абсталявання, будаўніцтва дадатковых памяшканняў. Такі вялікі рамонт патрабаваў не толькі найлепшых рэканструктараў, але і вялікую колькасць грошай, таму рэканструкцыя пачалася далёка не адразу. Афіцыйна — у 2008 годзе, аднак насамрэч грошы і спецыялісты дайшлі да тэатра толькі ў 2011-м.

Сцэна са спектакля «З нагоды мёртвых душ»

Але нават падчас рэканструкцыі тэатр працягваў сваю працу. Акцёры выступалі на сцэнах іншых гарадскіх устаноў культуры, а апаратуру і рэквізіт даводзілася браць у арэнду ці займаць у знаёмых. За гады рэканструкцыі тэатр паспеў пабываць на сцэнах Дома літаратара, ДК прафсаюзаў, Палаца дзяцей і моладзі, РДК імя Шарко, КЗ «Мінск», Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі ды іншых.

Рэканструкцыя скончылася 31 чэрвеня 2015 года. Гэта і ёсць трэці дзень нараджэння: акцёры і іншыя супрацоўнікі вярнуліся на знаёмую, родну сцэну, але пры гэтым пачалі працаваць з самым новым абсталяваннем і тэхнічнымі сродкамі: пад’ёмныя пляцоўкі, лятальныя прылады, люкі-правалы, светлавыя заслоны.

Пасля эпідэміі, негатыўны ўплыў якой быў вельмі адчувальны менавіта ў дачыненні ўстаноў культуры з масавым наведваннем, тэатр, здавалася, зноў перажывае не лепшы час, але, у адрозненне ад іншых мінскіх тэатраў, ТЮГ ужо пачаў новы сезон. Канечне, пакуль спектаклі наведвае не так шмат дзяцей, як да эпідэміі, але маленькія аматары тэатра і іх бацькі з вялікай удзячнасцю ставяцца да Тэатра юнага гледача за тое, што ён вырашыў адкрыць свае дзверы. Тым больш у верасні тэатр плануе дзве прэм’еры: 26-га будзе прадстаўлены публіцы спектакль «Царэўна-жабка», а 29-га — «Тры вясёлыя парасяты». Тэатр зноў здолеў перамагчы час і абставіны, паўстаць амаль з попелу, каб працягваць адну з самых важных і светлых спраў у сферы культуры  — дарыць радасць знаёмства з добрым мастацтвам дзецям.

Цімур ВЫЧУЖАНІН

Фота Ганны ШАРКО

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на сераду (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на сераду (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.

Культура

Чаму на захадзе Беларусі «праклятыя салдаты» і сёння ўзгадваюцца з жахам?

Чаму на захадзе Беларусі «праклятыя салдаты» і сёння ўзгадваюцца з жахам?

Тэма антысавецкага падполля падчас ВАВ — складаная тэма ў гісторыі.

Грамадства

Новы каранавірус. Што вядома пра штам «Амікрон»

Новы каранавірус. Што вядома пра штам «Амікрон»

 Яго знайшлі ў краінах Паўднёвай Афрыкі, у прыватнасці, у ПАР і Батсване.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на аўторак

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на аўторак

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.