Вы тут

Эскіз да будучай карціны


Мастак Леанід Данэлія, які нарадзіўся ў Брэсце пасля Перамогі, задумаў карціну з вобразамі бацькоў: яны ў ваенную пару былі падпольшчыкамі ў прыгранічным горадзе.


Леанід Данэлія. Пачатак вясны на Палессі. 1921.

У сакавіку мастаку споўнілася 75 гадоў. І сёлета яшчэ адзін юбілей, важны для сына ветэрана: 80-годдзе пачатку Вялікай Айчыннай. Вайна, як мы расказвалі, закруціла ў віхуры яго будучага бацьку, Пятра Данэлію, апякла полымем баёў у чэрвені-жніўні 1941-га, выпрабоўвала палонамі ды на ўсё жыццё закінула ўраджэнца Махачкалы ў прыгранічны Брэст (гл.: «Грузінска-беларуская палітра лёсу». — ГР, 10.05.2018). Згадваў Леанід Пятровіч пра таямніцы роду — па лініі Біцюцкіх, па махачкалінскай бабулі: «Мне тое расказвала бабуля Алена Рыгораўна, ці пані Хелена, як называлі яе ў Брэсце, куды яна прыязджала з Краснага Яра, з-пад Царыцына. (Пазней Сталінград, цяпер Валгаград. — Аўт.). А якраз туды, казала, у 1831-м і быў сасланы род Біцюцкіх». То можа родзічы мастака мелі дачыненне да Польска-беларускага паўстання 1831-га года? З часам род Біцюцкіх, пісалі мы, парадніўся з грузінскім родам Данэлія, нашчадкі ад таго шлюбу жылі ў Махачкале, потым сіла лёсу закінула Пятра Данэлію ў Беларусь — і ўжо не адпусціла.

З 2004 года Леанід Данэлія не проста мастак — ён і педагог: старшы выкладчык кафедры мастацкай ды педагагічнай адукацыі Беларускага дзяржпедуніверсітэта імя Максіма Танка. Дарэчы, і бацька ягоны ў Брэсце доўгі час кіраваў студыяй выяўленчага мастацтва. На адкрыцці мемарыяльнай дошкі ў гонар майстра ў 2018-м ягоны калега, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі, ганаровы акадэмік Расійскай акадэміі мастацтваў Леў Алімаў казаў: «То былі 20 гадоў бесперапыннай, практычна бязвыплатнай працы. Два дзесяцігоддзі энтузіязму, падзвіжніцтва, любові да прадмета. Пётр Данэлія паўплываў на многія дзясяткі хлопчыкаў і дзяўчынак. Няхай не ўсе з іх сталі прафесійнымі мастакамі, але ж кожны з іх збярог памяць пра свайго настаўніка».

У творчасці Леаніда Данэліі калегі бачаць спалучэнне традыцый рэалізму з абстракцыянізмам. І што ўмее Леанід Пятровіч гарманічна выкарыстоўваць яркія фарбы й рэзкія лініі, заўважае адметнае ў простых рэчах і тое адлюстроўвае на палатне. Для самога ж спадара Леаніда жывапіс — гэта і творчасць, і спосаб шукаць і знаходзіць адказы на нейкія асабістыя пытанні, магчымасць глядзець на жыццё з боку ды пераасэнсоўваць яго каштоўнасці.

Як усё тое ўвасабляецца на паперы — бачна і ў ілюстрацыях, якія зрабілі Валянцін Лойка й Леанід Данэлія да рамана «Цар» Уладзіміра Ліпскага: твор выйшаў асобнай кнігай у Мінску (2020) у выдавецтве «Адукацыя і выхаванне». Каб пагаварыць пра жыццё і творчасць, сустрэліся мы ўтрох — ва Уладзіміра Сцяпанавіча, у рэдакцыі часопіса «Вясёлка». Кіруе выданнем 80-гадовы журналіст, пісьменнік, грамадскі деяч з 1978 года, і блаславіў яго тады на пасаду народны пісьменнік Беларусі Іван Шамякін. Падпісваючы мне ў падарунак раман, Уладзімір Сцяпанавіч казаў пра сябра Леаніда: «Многа што сімпатычнае мне ў гэтым чалавеку. Ён разу­мее гумар, ён ведае, чым жыве сёння наша зямля, наш народ і шмат робіць у мастацтве на карысць Бацькаўшчыны».

Леанід Данэлія і Уладзімір Ліпскі.

Стаўшы сведкам цёплай сустрэчы сяброў (Ліпскі яшчэ й падарунак уручаў мастаку з нагоды юбілею), прапанаваў я ім сфатаграфавацца. «Вось тут, з „Царом“, у намоленым месцы...» — Уладзімір Сцяпанавіч мякка ды ўпэўнена выбірае пазіцыю з Леанідам Пятровічам ля партрэтаў папярэднікаў на «вясёлкаўскай пасадзе». І святло аж перапаўняе кадр: дзве яркія асобы сышліся разам у асвечанай талентамі культурнай прасторы «Вясёлкі». Калі ж мастак прызнаўся, што марыць стварыць выставу, ілюстрацыі да «Цара» ў ёй выкарыстаць — Уладзімір Сцяпанавіч жыва яго падтрымаў: «Здорава! Хай жыве ваша творчасць! Хай крылы творчасці высока ўзносяць вас — над роднаю беларускай зямлёй. Вялікаю. Божаю. Не ўсе пакуль пра нас ведаюць у свеце, пра назапашаныя беларусамі духоўныя скарбы — і нам трэба ўсім старацца, каб ведалі больш. А якраз талентамі й слаўная зямля».

Уладзімір Сцяпанавіч узяўся гатаваць каву, а Леанід Пятровіч згадваў дэталі свайго радаводу. Казаў: па ліні бацькі таленавітыя былі ўсе. Дзед Аляксей — цудоўны майстар, першы ў Махачкале шавец (сапожник): «Яго там і Вано звалі: „традыцыйнае“ імя ў грузінаў. А якія ён туфелькі на драўляных цвічках зрабіў апошнія маёй маме, і мне малому, і бацьку!.. Сам усё, нават скуру сам вырабіў. Бабуля ж, хоць мела толькі два класы царкоўна-прыхадскія, выдатнай швачкай была, і пісала вершы! Усе пісьмы нам у Брэст ад яе — вершаваныя. Вось і я вершы пішу, паэма ёсць. А экспромтаў сяброўскіх і не злічыць!»

Леанід Пятровіч, маючы «інтэрнацыянал» у крыві, бацьку-грузіна ды маці-беларуску (а яшчэ й гены з роду Біцюцкіх...) услед за бацькам стаў мастаком. І абодва — прыклад патрыятызму для іншых. Прыклад таго, як зберагаць духоўныя повязі з зямлёй продкаў, шанаваць і род, і народ. І як нават з выгнання (як род Біцюцкіх...) можна вярнуцца праз пакаленні — і знайсці сваё месца пад сонцам Бацькаўшчыны. Між тым будучы дзед мастака трапіў у Махачкалу — дзякуючы лёсаносным абставінам: вайна, раненне, каханне. «Гісторыя там — амаль як у рамане Хэмінгуэя „Бывай, зброя!“, толькі шчаслівы працяг у яе, — інтрыгуе Леанід Пятровіч. — Аляксей у першую сусветную быў паранены, і Алена Рыгораўна — Хэлена — даглядала яго ў ваенным эшалоне. Далей — каханне, вяселле, Махачкала. Там пабачыў свет мой будучы бацька». Нагадаем: нарадзіўся Пётр Аляксеевіч у Махачкале (цяпер Дагестан, Расія) у 1920 годзе, памёр у Брэсце ў 2012-м. Гэта вядомы творца, заслужаны дзеяч мастацтва Беларусі (1995), быў ушанаваны медалём Беларускага саюза мастакоў «За заслугі ў выяўленчым мастацтве».

Але што цікава: і ў лёсе будучых таты з мамай Леаніда Данэліі таксама быў эшалон! Вёз ён савецкіх людзей, вязняў, з Брэста на працу ў Германію. Людзей, у асноўным моладзь, пахапалі ў часе аблавы, калі пачалася ў 1944-м аперацыя «Баграціён». Дзякуючы аповедам бацькоў мастак добра ўяўляе сабе, як пад Варшавай эшалон бамбавалі англійскія самалёты, і выбуховай хваляй знесла дах у іх таварняка. «Спачатку перапалохаліся ўсе, разгубіліся: ніхто не асмельваўся ўцякаць. А будучы мой тата сцяміў адразу: раз ёсць магчымасць — трэба спрабаваць! Ён жа й з палона тры разы ўцякаў. Немцы ловяць, б’юць, кідаюць за калючы дрот — а ноччу ён уцякае. Вось такая прага свабоды й жыцця. Тата здзіўляўся: многія, трапіўшы за дрот, баязліва сябе паводзілі. А ён — не, такі па характары быў: рашучы, хуткі, рухавы. Крыкнуў маці: «Усё, Паліна, давай!.. „Але як?..“ Падсадзіў яе спачатку, а потым яна зверху яму дапамагла выбрацца. І збеглі яны ў нейкую вёску. Трохі ж умелі, пажыўшы ў Брэсце, гаварыць па-польску, і там іх прынялі як сваіх: ніхто не выдаў, хоць уся вёска ведала пра ўцекачоў. Яны там жылі, працавалі ў людзей з паўгода, пакуль Чырвоная армія мясцовасць не вызваліла. Потым энквэдзісты доўга вялі допыты. А ўрэшце ўсё закончылася добра: бо мой жа бацька належаў да брэсцкага падполля, і мама побач з ім была».

На пытанне, ці ёсць у яго працы, прысвечаныя бацьку, Леанід Пятровіч патлумачыў: «Яго працы ў мяне ёсць, а працы-прысвячэння пакуль няма, хоць я над такой тэмай працую: бо сёлета ж 80-годдзе пачатку Вялікай Айчыннай вайны. У мяне цяпер такі перыяд настальгіі па Брэсце. Перабіраю ў памяці былое. Звычайна так робіш, калі праходзіш нейкі знакавы этап у жыцці — а ў мяне 75-годдзе. Я прысвяціў працы, паспрабаваў выявіць дух мінулага Брэста праз жаночыя вобразы. Гэта і дзве бяспечныя прыгажуні году 1939-га. І ёсць суровая карціна пра 1942 год: Халакост у Брэсце. Хачу й вобраз бацькі стварыць — над тым працую, зрабіў шмат эскізаў. Не хочацца вырашаць тэму проста партрэтам. Магчыма, буду ўводзіць у твор абрысы Брэсцкай крэпасці, дзе бацька часта бываў з эцюднікам. Мне будучы твор бачыцца трохі нават сюррэалістычнай карцінай. Хочацца й вобраз маладой мамы ў яго ўключыць: яна ж была вельмі прыгожая».

У часе размовы мы згадалі запамінальны, ярка-сонечны твор Леаніда Пятровіча: дзіцячы аўтапартрэт з трохколавым роварам, да якога прымацаваны чырвоны флажок. Гэта «фрагмент» з яго дзяцінства ў брэсцкім двары, таксама з «Брэсцкага цыкла». «Прычым вобраз я ўзяў з адной бацькавай карціны, па-свойму інтэрпрэтаваў», — згадвае мастак. І такім чынам, разважаем далей, ладзіцца пераклічка пакаленняў, повязь часоў: новы твор убірае ў сябе «мастацкае зерне» з іншых часавых прастораў. «Мне й хочацца сабраць у адзін вобраз нас, пасляваенных: тату, маму і мяне. Карціна, відаць, будзе калажаваная, шматслойная. А гэта, паверце мне, складаны працэс: гарманічна ўсё скампанаваць, сумясціць. У мяне ўвесь час ідзе творчы пошук».

Мемарыяльная дошка ў Брэсце.

І сямейная гісторыя пра эшалон, знесены дах вагона — вельмі глыбокая па вобразнай сутнасці. З разбурэння, са смерці — бо чаго ж іншага чакаць ад выбухаў?.. — вязням раптам адкрываецца Неба Свабоды. І яны, хоць і ў шокавай сітуацыі, здольныя выкарыстаць мізэрны шанец, які падараваў ім лёс — бо самі ўнутрана зараджаныя на Перамогу, маюць нязломны дух.

І на самой жа справе: у творах мастацтва неба ёсць вобраз вечнасці, свабоды, вышыні духу. Мы згадваем, што ў тэлефільме «Фарбы памяці» (2020) пра мастака-ветэрана Пятра Данэлію яго калегі гавораць пра вобразы неба ды аблокаў, у якіх ён выяўляе свае думкі, пачуцці. «Так, і мастацтвазнаўцы пра тое часта пішуць: што бацька менавіта праз нябёсы паказваў усё жыццё: і цяжкія, крывава-чорныя ўспаміны пра ваенную пару, і трывожнасць пасляваеннага часу», — адзначыў Леанід Пятровіч.

Якім будзе будучы твор, прысвечаны бацьку? Час пакажа. Маем надзею расказаць пра тое нашым чытачам. І да рамана Уладзіміра Ліпскага «Цар», ілюстрацый да яго, якія зрабілі Валянцін Лойка і Леанід Данэлія, мы яшчэ звернемся. Бо тэма — надзвычай цікавая, заслугоўвае асобнага разгляду.

Іван ЖДАНОВІЧ

Нумар у фармаце PDF

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

На зніжку могуць разлічваць пенсіянеры, шматдзетныя сем'і і.

Палітыка

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Беларускі парадак дня нікому не дае расслабіцца, час не дазваляе.

Грамадства

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Дзяжурныя службы — вушы і вочы Міністэрства па надзвычайных сітуацыях. 

Палітыка

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Наперадзе юбілей беларуска-кітайскіх адносін — 30 гадоў.