Вы тут

Драўляны люд народнага майстра са Стойлаў працягвае жыць


Споўнілася 90 гадоў з дня нараджэння народнага майстра Беларусі, чалавека ўнікальнага таленту Мікалая Тарасюка.


Гэта быў не проста майстар-самавучка, што выразаў драўляныя цацкі, кампанаваў іх у сюжэты, складаў да іх подпісы, часам наіўныя. Ён так жыў — як выразаў, як пісаў, як адчуваў. На адной з кампазіцый быў напрыклад, такі подпіс: «Некалі мужычок па зямлі плакаў, а цяпер зямля па мужычку плача. Бо няма каму яе абрабляць». Ён не проста сумаваў па выміраючых вёсках. Ён кожную вясну запрагаў свайго любімага каня Орліка і араў, колькі мог абрабіць той зямлі. Гэта быў своеасаблівы сялянскі пратэст супраць таго, што пусцеюць і паміраюць вёскі. А ён быў апошнім жыхаром Стойлаў на Пружаншчыне.

Тут жылі яго бацькі і дзяды. Тут Мікалай Тарасюк нарадзіўся ў 1932 годзе. Ён дарэчы, усё жыццё пражыў ў дзедавай хаце, якую трошкі перарабіў. Бацька і маці яго мелі добры надзел зямлі, заможную па тых часах гаспадарку: чатыры каровы, двое коней, конную малацілку, рыбацкія снасці. Працавалі ад зары да зары, і жылі няблага. У 1939 годзе засвяціла ім, як і іншым гаспадарам, раскулачванне і высылка ў Сібір. Нехта падказаў бацькам, што трэба скасаваць шлюб і паздзяліць гаспадарку, каб выглядала меней. Але гэта не дапамагло. А вось той развод стаў сапраўднай сямейнай драмай. Можа, і раскулачылі б іх урэшце, ды вайна пачалася... Пасля вайны арганізавалі калгасы, і сталі беднымі Тарасюкі, як усе. Таму запрагаючы коніка і выходзячы ў поле, ён не раз гаварыў: «Гэта ж мая бацькаўшчына і мацярыншчына». Але зямля, з-за якой ўсё жыццё бацькоў пайшло па ўхільнай, заўчасна скончылася, праз нейкія паўстагоддзя аказалася нікому не патрэбнай. А ён не мог з тым змірыцца. Сумаваў па зямлі, па вёсках, па песнях, пазней — па любімай жонцы, па суседзях.

Упершыню я была ў гасцях у народнага майстра у 2008 годзе. Ён ужо жыў адзін у сваёй вёсцы, але выглядаў вясёлым і рухавым. Мог быць і сур’ёзным, калі гаварыў пра важныя для яго рэчы. Тады мы прыехалі ў Стойлы разам з нядаўна прызначаным загадчыкам аддзела культуры райвыканкама Канстанцінам Панімашам. Маладому кіраўніку культурнай галіны раёна Тарасюк сказаў тады: «Жадаю табе, сынок, — потым прыгледзеўся, — не, хутчэй, унучак, весці культуру так, каб яна ў раёне не ў хвасце плялася, а наперадзе ішла, бо культура — гэта ж душа, гэта самае галоўнае...» І не дагаварыў, зажаліўся. Сентыментальным быў пажылы майстар, калі разважаў пра набалелае.

Калі ж весяліўся, яго любімай лаянкай была «сабача атрава». Уласна кажучы ён тады і сустрэў нас гэтымі словамі. Аказалася, «камплімент» быў адрасаваны хлопцам з аддзела культуры, бо паводле ацэнкі жыхара Стойлаў, даўнавата не былі, забыліся на старога. Пазней мы зразумелі, што словазлучэнне мае не крыўднае адценне, а, хутчэй, свойска-гумарны сэнс. Калі гаспадар абняў за шыю любімага каня са словамі «ну што, Орлік, сабача атрава», стала ясна, што яны могуць мець і ласкавае значэнне.

Сам надзвычай жвавы і дасціпны Мікалай Васільевіч вельмі любіў усё жывое. На падворку яго было поўна катоў і сабак. Сабакі добрыя, на чужых людзей не брахалі, толькі хвастамі вілялі. А сярод катоў гаспадар вылучаў чорнага дрэсіраванага «акрабата»: такія дзівосы вытвараў з ім, што аж глядзець страшна было, а кату — хоць бы што. Сваіх чатырохногіх сяброў ён часам называў «негадзяі». І слова «негадзяй» у Тарасюка мела шмат значэнняў: гэта і прамы сэнс — дрэнны, кепскі чалавек, і састарэлы хворы — негадзяшчы, і ласкава-паблажлівы — амаль «харошы мой». Ён і словы прыдумваў, і сюжэты да іх. Селянін-філосаф.

Самым вялікім сумам усяго жыцця народнага майстра была яго паміраючая вёска. «Вось іду па вёсцы — там плуг іржавы валяецца, там барана дагнівае, там серп, зачэплены за плот, парыжэў ад дажджу. Не магу глядзець, дзеткі, іду і плачу», — гаварыў тады Мікалай Васільевіч. Сапраўды, вельмі сумную карціну ўяўлялі сабой Стойлы. Вёска знаходзіцца фактычна на ўскрайку Белавежскай пушчы, за 50 кіламетраў ад райцэнтра. Калгас даўно перастаў існаваць. І землі ў ваколіцы, некалі меліяраваныя, выйшлі са строю, зараслі бур’яном. Дзічэлі і зарасталі апусцелыя сядзібы.

Апошні жыхар вёскі расказваў, што некалі на рацэ Левая Лясная працаваў вадзяны млын. А рыбы вадзілася столькі, што мясцовыя жыхары яе прадавалі. Але ў 50-я гады падчас меліярацыі рэчышча ракі было адведзена ўбок, і яна абмялела, абязводзілася. Цікава ён разважаў пра рэчку, гаварыў пра яе, нібы пра жывую: «Калі спявалі песні, іх было чутно ў Брадах, яны па рацэ плылі». Даўно ўжо ніхто не спявае ў Стойлах.

Свой сум майстра і селяніна ён увасобіў у драўляных фігурках, якія называў драўляным народам. Майстар-самавучка выразаў фігуркі з паленцаў, упрыгожваў іх лазой, саломай і кампанаваў у сюжэты найбольш з сялянскага жыцця і побыту. Вясёлыя і сумныя героі Тарасюка жывуць цяпер у розных музеях і калекцыях, нямала народу засталося і ў пабудаванай для іх драўлянай хаце, якую майстар назваў «Успаміны Бацькаўшчыны». У хаце размясцілася цэлая драўляная вёска з цэрквамі і разнастайнымі малюнкамі жыцця. Разглядаць гэтыя сюжэты вельмі цікава яшчэ і таму, што яны суправаджаюцца асабістымі подпісамі аўтара. Пра мужычка на зямлі ўжо гаварылася, выразна праглядалася тэма адыходу на вечны спачын, адпявання, пахавання: «Нас не будзе, але хтосьці будзе, хтосьці ўспомніць».

А выразаць фігуркі з дрэва Мікалай пачаў амаль выпадкова праз хваробу. Праўда, яшчэ ў дзяцінстве ляпіў з гліны конікаў, птушак, розных звяркоў. Праўда, ніхто не звяртаў увагі на такія забавы. «Маці,бывала, выкіне з хаты мае гліняныя цацкі, дождж іх размочыць, пашкодзіць, а я плачу», — расказваў ммайстар. — Потым, як нарадзіліся дзеці, выразаў ім цацкі з дрэва, тады ж не было поўна іх, як цяпер у магазінах«. Але і сам лічыў гэта не болей, чым забавай. А вось упартая патрэба ў творчасці прыйшла падчас хваробы.

У калгасе Мікалай адпрацаваў мала. Прастудзіўся на калгаснай сенажаці, і захварэў, атрымаў інваліднасць. Хварэў доўгія 16 гадоў. Жонка на работу ў калгас ішла, а яго з дзецьмі пакідала. І вось калі заставаўся дома, каб уцячы ад сумных думак і разважанняў, даваў рукам работу. Так сталі нараджацца пад сякерай і нажом першыя фігуркі і сюжэты. Расказваў, што сваю работу спярша старанна абдумваў, спачатку ўзнікала назва, якая потым станавілася подпісам, а потым рукі ўжо самі выразалі. Яшчэ, паводле яго ацэнкі, майстрам стаць памагла бяссоніца. Яна мучыла з часоў цяжкай хваробы і да канца жыцця. Расказваў, што ўставаў звычайна ў дзве-тры гадзіны ночы, пачынаў паліць у печы, варыць нешта сабе ці скаціне, і пры гэтым габляваў, выразаў, рабіў нарыхтоўкі. 

Доўгія гады яго творчасць многія лічылі забавай. Яшчэ ў 80-я гады ён свой «драўляны люд» чамаданамі вазіў у раён, ды не знаходзіў асаблівай падтрымкі. Але ўсё змянілася пасля Усесаюзнага фестывалю народнай творчасці ў 1987 годзе. Тады ён упершыню паказаў свае творы ў Брэсце, Мінску, Маскве. І з Масквы прывёз высокую ўзнагароду — залаты медаль ВДНГ. Потым пайшлі персанальныя выставы, пасыпаліся ўзнагароды. Пайшлі-паехалі ў Стойлы наведвальнікі. А ён усіх сустракаў. Выносіў на вуліцу свае работы, ладзіў цэлы спектакль. Вось і нам некалі дзед Мікалай паказаў танец з драўлянай нявестай Марусяй. Гэта была, відаць, адзіная работа, дзе герой прадстаўлены ў адзіночным ліку і выкананы ў рост чалавека. Ён размаўляў з ёю, танчыў. Маруся стала добрай нагодай, каб паказаць артыстызм майстра, якім шчодра надзяліла яго прырода.

Усяго, паводле некаторых падлікаў, Мікалай Тарасюк выразаў каля 30 тысяч фігурак. У 2002 годзе майстар стаў лаўрэатам спецыяльнай прэміі Прэзідэнта краіны дзеячам культуры і мастацтва. У 2003 годзе ўдастоены звання «Народны майстар Беларусі». У 2008 годзе выйшла кніжка — цудоўны альбом-манаграфія Вольгі Лабачэўскай «Сялянская энцыклапедыя ў творах Мікалая Тарасюка». Вольга Лабачэўская, фотамайстар Георгій Ліхтаровіч уклалі свае душу і сэрца, каб пераказаць, адлюстраваць усю ўзнёсласць, усе перажыванні майстра ў яго асэнсаванні жыцця, часу, навакольнай рэчаіснасці. Кніга, выдадзеная пры падтрымцы Брэсцкага аблвыканкама, была шырока прэзентавана і мела розгалас. Пазней быў зняты дакументальны фільм пра майстра са Стойлаў.

Памёр Мікалай Васільевіч у 2015 годзе. Пахавалі яго ў вёсцы Вяжное побач з жонкай Надзеяй Васільеўнай. Як ён і прадказваў, яго ўспамінаюць, і драўляны люд яго працягвае жыць. Работы разьбяра знаходзяцца ў Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі, Брэсцкім абласным краязнаўчым музеі, Мотальскім музеі народнай творчасці, музеі-сядзібе «Пружанскі палацык». І вёска яго не знікае. Брэсцкія работнікі культуры і этнографы Ларыса і Аляксандр Быцко набылі дом у Стойлах і адкрылі аграсядзібу «Стулы» з тэатрам-батлейкай. У рэпертуары тэатра ёсць спектакль па п’есе Міколы Пракаповіча «Прытулак памяці» пра славутага майстра, яго драўляны люд, яго сум па вёсцы. А побач з домам майстра з’явілася яго драўляная скульптура разьбяра Анатоля Туркова. Дзед Мікалай, як і раней, сустракае гасцей.

Святлана ЯСКЕВІЧ

Фота Анатоля КЛЯШЧУКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Прыёмная кампанія: хто штурмаваў ВНУ? Рэкорды і антырэкорды

Прыёмная кампанія: хто штурмаваў ВНУ? Рэкорды і антырэкорды

У БДУ 82 % залічаных на першы курс набралі 300 балаў і больш.

Калейдаскоп

Склад для дачніка. Парады ад практыкаў, як лепш захаваць ураджай на зіму

Склад для дачніка. Парады ад практыкаў, як лепш захаваць ураджай на зіму

Парады ад практыкаў, як лепш захаваць ураджай на зіму.