Вы тут

Увосень і верабей сыты


Многія, а магчыма, і ўсе ведаюць, як выглядае верабей. З дзіцячых гадоў мы назіраем гэтых птушак каля чалавечага жытла. Яны ўвесь час цвыркаюць наперабой. Нават выраз “шчабятаць, як верабей” азначае амаль без перапынку гаварыць. Птушкі гэтыя вельмі спрытныя і ўвішныя. Здольнасці і асаблівасці вераб’ёў зрабілі іх героямі шматлікіх народных казак, прыкмет, павер’яў і абрадаў.

Дамавы верабей. Фота Максіма Шастакова

Сусед і біяіндыкатар

Вераб’і – самыя знакамітыя птушкі Паўночнага паўшар’я. А калі гаварыць пра іх сямейства наогул, то Вераб’іныя, ці Ткачыкавыя, – самыя шматлікія птушкі планеты. Усяго на Зямлі каля 100 мільярдаў асобін птушак, у тым ліку не менш за 3$4 мільярды ткачыкаў. Дамавы верабей – найбольш тыповы прадстаўнік гэтага сямейства. Ад больш дробнага палявога, які жыве побач з ім, самец дамавога вераб’я адрозніваецца таксама шэрай “шапачкай”, якая выдзяляецца на агульным карычневым фоне галавы, і вялікім чорным “гальштукам” на грудзях.

Продкі вераб’ёў паходзяць з трапічнай Афрыкі, адкуль яны распаўсюдзіліся па даліне Ніла ў краіны Міжземнамор’я. Тут узнік новы іх від – верабей дамавы. А затым пачалася яго экспансія. За два апошнія стагоддзі дамавы верабей стаў самай распаўсюджанай птушкай планеты. Гэта адзін з найбольш разумова развітых крылатых, які выдатна прыстасуецца да любых абставінаў.

Праз асаблівасці будовы вачэй вераб’і бачаць свет у ружовым святле. А ў шыі гэтых птушак у два разы больш пазванкоў, чым у жырафы.

Існуе меркаванне, што дамавы верабей як адзін з самых блізкіх суседзяў чалавека можа выступаць у ролі біялагічнага індыкатара, і па стане папуляцыі віду можна меркаваць пра змены ў навакольным асяроддзі. Колькасць гэтых птушак у Беларусі, як і на большай частцы Еўропы, знізілася. Верагоднымі прычынамі сталі акультурванне дваровых тэрыторый, падрыў харчовай базы для птушанят (большасць вясковых жыхароў ужо не трымаюць гаспадарку) і высокая канкурэнцыя з боку шпакоў.

Верны сем’янін

Вераб’і – вельмі верныя “мужы” і “жонкі”. А яшчэ яны адважна бароняць сваю сям’ю, адбіваючы ахвоту супернікам. Мабыць, таму гэтая птушка ва ўяўленнях беларусаў увасабляла мужчынскі пачатак і надзялялася шлюбнай, любоўна$эратычнай сімволікай. Паводле прыкметы, калі верабей звіў гняздо на даху хаты, дзе жыве дзяўчына, хутка трэба чакаць сватоў. Часам у шлюбных песнях жаніха клічуць вераб’ём:

Чаму, верабейка, ды не жэнішся?

Прыйдзе пара – дзе ты дзенешся?

– Ды мне ў гэтым бары ды мне пары няма:

Узяў бы сінічку – дык сястрычка мая,

Узяў бы зязюльку – ў яе бацькі няма,

Узяў бы сароку – шчабятліва яна,

Узяў бы варону – у яе нос даўгі.

– Во там у бары перапёлачка

– Для верабейкі была б жоначка.

Верабеечка як лятаць, дык лятаць,

Перапёлачку як шукаць, дык шукаць.

Перапёлачка ж у пшаніцы была,

Для верабейкі ды дачушку дала,

Для мілага зяця пірагоў напякла.

Існуе і беларускі народны танец “Верабей”, які раней выконваўся на вяселлях. Этнограф і фалькларыст Павел Шэйн апісаў варыянт, які ён убачыў на Магілёўшчыне: “”Вераб’я” танцавалі ў некалькі пар так: танцуючыя склалі круг, унутры якога хадзілі дзяўчаты, звонку – хлопцы; спачатку рухаліся ў адзін бок, ціха, прагульваючыся, а потым, калі музыка рабілася больш жвавай, усе пары вакол паварочваліся і пачыналі падскокваць весялей...” Танец суправаджаўся песняй:

Чы-чы, чы-чы, верабей,

He клюй маіх канапель, –

А я таму вераб’ю

Калом ногі пераб’ю.

Верабейка скача,

Па ножцы плача.

Танец быў распаўсюджаны ў Віцебскай, Гомельскай і Магілёўскай абласцях.

Ад дабра да шкоды

Ва ўяўленнях беларусаў, як і іншых славян, вераб’ям адводзілася важнае месца. Лічылі: “калі пад хатаю разводзяцца ластаўкі ці вераб’і або галубы, та хата будзе шанцаваць гаспадару, калі ж птушкі пажылі ды разляцеліся, та будзе якоесь няшчасця”.

Увагу людзей увесь час прыцягвала і тое, што верабей не ходзіць, а скача адразу на дзвюх лапах. На гэты конт існуе легенда. Апавядаюць, што менавіта верабей награшыў падчас распяцця Хрыста, выдаў яго сваім крыкам “жыў-жыў-жыў!”, калі яго ўкрыжавалі. За гэта Бог пакараў птушку, зблытаўшы ёй ногі.

Большасць прадстаўнікоў сямейства па зямлі перамяшчаюцца скачкамі, бо маюць кароткія ногі.

Пры гэтым верабей, паводле беларускіх народных уяўленняў, – шкоднік, злодзей, які крадзе зерне, дзе б яно ні знаходзілася, і знішчае частку ўраджаю на злакавых палетках. Асабліва яго нападам падвяргаліся каноплі (таму вераб’ёў яшчэ звалі канаплюкамі). У Маларыцкім раёне зафіксаваны Калядны звычай “гоняты воробухы”. Існаваў і звычай лавіць вераб’ёў напярэдадні Новага года. Увечары збіраліся хлопчыкі і дарослыя, запальвалі ліхтар і ішлі ў пуню. Верылі, што, колькі зловяць вераб’ёў у гэтым годзе, столькі коп (капа – 60 штук чаго-небудзь) іх загіне ў наступным.

Помнік вераб'ю ў Баранавічах. Фота holiday.by

У горадзе Баранавічы ў 2003 годзе на бульвары Хейнола з’явіўся помнік вераб’ю. Аўтарам праекту стаў вядомы беларускі скульптар Станіслаў Цалюк. На высокім пастаменце, дзе сядзіць бронзавы верабей, ёсць надпіс: “2003 год – год вераб’я дамавога. Да вас я назаўсёды прыляцеў. Не вырай вабіць, а Радзіма”.

У народным слове

З вераб’ём звязана вялікая колькасць фразеалагізмаў, напрыклад, “вераб’іная ноч”. Першапачатковая форма спалучэння – “рабіная ноч”. Гэта рабая, падобная да вераб’я ноч з ветрам, калі цемра перамяжоўваецца маланіцамі і бліскавіцамі. У такі час вераб’і вылятаюць з гнёздаў, трывожна цвыркаюць, збіраюцца ў чародкі. На аснове выразу “рабіная ноч” пазней, у выніку этымалагічнага перараджэння, атрымаўся размоўны абарот “рабінавая ноч”, а затым і “вераб’іная ноч”.

Палявы верабей. Фота Максіма Шастакова

У “Фразеалагічным слоўніку беларускай мовы” можна таксама знайсці наступныя фразеалагізмы:

стары верабей – вельмі вопытны, спрактыкаваны чалавек. З такім жа значэннем ужываецца і фразеалагізм “стрэляны верабей”;

з вераб’ёў (вераб’іны) нос – 1) вельмі мала; 2) невялікі па колькасці, памерах і пад.;

вераб’ю па калена – 1) вельмі мелка, неглыбока (у рэчцы, ручаі і пад.); 2) вельмі мала (вады ў рэчцы, ручаі і пад.);

на вераб’іны скок – зусім нязначна, нямнога;

вераб’ям дулі паказваць – гультаяваць, займацца пустымі справамі;

вераб’іны харч – выпадковыя сродкі існавання, здабытыя дзе прыйдзецца і як папала;

як спуджаны верабей (дыял.) – перапалоханы, які вельмі хутка падняўся і ўцёк.

Згадваў народ вераб’я і ў прыказках, з якіх вынікае, што ён – спрытная, кемлівая, хітрая, але баязлівая птушка:

Малады верабей, ды спрытны.

Увосень і верабей сыты.

У вераб’я багата сям’я: у кожнага верабейкі па тры капейкі.

І верабей на сваім падворку спраўны.

На сваім сметніку і верабей гаспадар.

Слова не верабей, вылеціць – не зловіш.

Калаціцца, як у вераб’я сэрца (дыял.).

Верабей увасабляе прыхільнасць да чалавека, меланхалічнасць, а таксама нізасць, задзірлівасць, прагнасць, пажадлівасць. Беларуская народная казка “Верабей на былінцы” распавядае пра хітрасць і нахабства гэтай птушкі, якая, умела маніпулюючы асяроддзем, дасягала сваёй мэты (каб былінка пакалыхала).

***

На жаль, цяпер забыліся многія традыцыі і выразы, звязаныя з вераб’ём. А разам з імі і сама птушка неяк нябачна знікла з падворкаў ды падстрэшшаў. Мабыць, пакрыўдзілася на беларусаў, што занядбалі сваю традыцыйную культуру, дзе ёй адводзілася значнае месца.

Ганна АСІПУК,

навуковы супрацоўнік сектара “Прырода і экалогія”

УК “Брэсцкі абласны краязнаўчы музей»

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

У некаторыя выходныя цеплаход здзяйсняў па канале дванаццаць рэйсаў.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

РАК. Надыходзіць дастаткова актыўны, напоўнены падзеямі тыдзень.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.