Вы тут

Час клопату садаводаў: на якія сарты пладовых і ягадных культур варта звярнуць увагу?


Набліжаецца час пасадкі садоў, і многія садаводы-аматары менавіта цяпер вырашаюць абнавіць «асабістую калекцыю». На якія новыя сарты звыклых пладовых і ягадных культур варта звярнуць увагу? І што з «экзотыкі» прапануюць навукоўцы «дачнікам-наватарам»? З гэтымі пытаннямі мы накіраваліся ў Інстытут пладаводства.


У рамках традыцый

Пачнём з традыцыйных для Беларусі культур. Гэта, перш за ўсё, яблыня: яе насаджэнні ў нашай краіне займаюць больш за 80% усіх садовых плошчаў.

— Яшчэ нядаўна выбар сартоў летніх яблынь беларускай селекцыі быў не надта вялікі: «Папіраўка», «Белы наліў», «Елена», — адзначае намеснік дырэктара па інавацыйнай рабоце РУП «Інстытут пладаводства» Віталь Васеха. — Новы сорт «Аксаміт» (ён ужо ўключаны ў Дзяржаўны рэестр, і яго саджанцы можна набыць у нас на гандлёвай пляцоўцы) — адзін з самых ранніх па тэрмінах паспявання яблыкаў: новы ўраджай можна пакаштаваць ужо напрыканцы ліпеня. Да таго ж пры правільным тэрміне збору гэтыя яблыкі нядрэнна захоўваюцца на працягу некалькіх тыдняў.

З правераных часам сартоў яблынь спецыяліст раіць аматарам звярнуць увагу на «Память Сикоры»: яблыкі адрознівае выдатная лёжкасць. Калі склепа ў вас няма (для доўгага захоўвання яблыкам неабходна тэмпература не вышэй за +2 °С), менавіта «Память Сикоры» даляжыць да сакавіка—красавіка.

— Возьмем іншую нашу традыцыйную культуру — ігрушу. Тут, наадварот, існаваў прабел па сартах позняга тэрміну паспявання, — распавядае навуковец. — З цікавых новых сартоў ужо раяніраваны «Завея», які валодае высокім патэнцыялам захоўвання. І літаральна ў 2023 годзе на дзяржаўнае сортавыпрабаванне перададзены новы сорт ігрушы «Калядная», таксама позняга тэрміну паспявання, з высокай дэгустацыйнай ацэнкай. Па вонкавым выглядзе плады гэтага сорту падобныя на вядомы беларускі брэнд «Просто Мария», але, у адрозненне ад яго, у «Каляднай» закладзена добрая лёжкасць ураджаю.

Ні адзін добрасумленны прадавец не пабаіцца скарыстацца секатарам. Надрэз павінен быць зялёным: гэта паказвае, што саджанец жывы

У якасці чагосьці незвычайнага для саду селекцыянеры рэкамендуюць дачнікам звярнуць увагу на сорт ігрушы «Купала» (ён новы, але яго саджанцы ўжо ёсць у продажы). Плады цікавыя сваёй формай — гэтыя грушы круглыя, як яблыкі. Яны летне-восеньскага тэрміну паспявання і дзякуючы незвычайнай для грушы форме, могуць стаць навінкай на вашым стале.

Адзін з ключавых кірункаў, у якіх сёння рухаецца беларуская селекцыя пладовых культур, — костачкавыя.

— Спачатку раскажу аб сартах ужо не новых, але з новым патэнцыялам выкарыстання. Гэта слівы «Венгерка белорусская» і «Кромань». Як паказалі даследаванні, яны прыдатныя для вырабу сухафруктаў, — падкрэслівае вучоны. — Плады выдатна сушацца, у тым ліку ў дамашніх сушылках і ў духоўцы.

Да традыцыйных для Беларусі культур можна аднесці і алычу буйнаплодную. Калі вы хочаце выбраць правераны часам сорт для пасадкі, варта спыніцца на «Камеце», з якой некалі пачалася беларуская селекцыя гэтай культуры. З новых выдатна зарэкамендавалі сябе сарты «Сонейка» з жоўтымі пладамі, а таксама «Ветразь-2» (ружовыя плады). А новы сорт «Лама» мае і чырвоныя плады, і чырвонае лісце — такое дрэўца стане яшчэ і ўпрыгажэннем саду.

— Вядзецца работа з вішняй і чарэшняй, — распавядае Віталь Валер’евіч. — Калі вішня вырошчвалася на беларускай зямлі спрадвеку, то ўжо і чарэшню ў апошнія дзесяцігоддзі з поўным правам можна назваць традыцыйнай для Беларусі культурай. Што датычыцца вішні, я звярнуў бы ўвагу аматараў на такі новы сорт, як «Несвижская». Не ў кожнага садавода ёсць магчымасць праводзіць усё лета на лецішчы. Сёння людзі імкнуцца падабраць сарты, якія патрабуюць мінімальнага догляду, абрэзкі і аховы і пры гэтым гарантуюць ураджай. «Несвижская» — менавіта такая вішня: нават неспрактыкаваны садоўнік не застанецца без ураджаю.

Гаворачы аб чарэшні, нельга не заўважыць, наколькі шырокі сёння асартымент сартоў гэтай культуры ад айчынных селекцыянераў.

— З самых новых — сорт «Беліца», ён пакуль знаходзіцца на дзяржаўным сортавыпрабаванні, — распавядае намеснік дырэктара па інавацыйнай рабоце. — Гэта адзін з найбольш ранніх сартоў чарэшні з жоўтымі пладамі.

Жоўтая афарбоўка чарэшні — «лайфхак» для дачнікаў: гэты колер не такі прыцягальны для ласуноў-птушак, якія любяць чарэшню не менш за людзей. Калі вам да спадобы чарэшня больш звыклай афарбоўкі, выбірайце «Сюбаровская» або «Гасцінец». Гэтыя сарты правераны часам і ідэальна падыходзяць менавіта для аматарскага «фармату» вырошчвання.

Ягадны сезон

Шырокае распаўсюджванне ў апошнія гады ў аматараў атрымлівае бружмель, кажа суразмоўнік. Акрамя таго, што гэта вельмі карысныя ягады, яны яшчэ і самыя раннія: новыя сарты бружмелі выспяваюць ужо ў чэрвені.

— Увагу садаводаў я звярнуў бы на сарты «Сінявокая» і «Зинри». Яны не патрабуюць вялікіх намаганняў і даюць стабільны ранні ўраджай.

З традыцыйных ягадных культур селекцыянеры засяродзілі ўвагу на чорных парэчках. Створаны самыя розныя сарты і па смакавых якасцях, і па тэрмінах паспявання.

Вядучы навуковы супрацоўнік аддзела гадавальнікаводства РУП «Інстытут пладаводства» Тамара Грушава дэманструе, якім павінен быць саджанец

— Па чорных парэчках цяпер мы працуем над стварэннем новага сорту, які плануем перадаць на сортавыпрабаванне ў 2026 годзе. Яго будзе адрозніваць высокая прадукцыйнасць і крыху пазнейшыя тэрміны паспявання. Але гэта работа адрасавана ў першую чаргу не садаводам-аматарам, а прамысловасці: сорт будзе прыдатны для механізаванай уборкі. Тут патрабуюцца вызначаныя параметры: адмысловае размяшчэнне ягад на кусце, патрэбная сіла і сухасць адрыву і г. д.

Ну, а дачнікам селекцыянеры рэкамендуюць сарты парэчак «Рагнеда», «Дабрадзея», «Память Вавилова», «Катюша».

Яшчэ адна досыць традыцыйная для Беларусі культура — аронія, яна ж чарнаплодная рабіна. Ягады маюць спецыфічны смак, таму, хоць яны — скарбніца вітамінаў, у свежым выглядзе іх ужывае не кожны. Затое з іх вараць сокі, узвары, робяць віно, а таксама сушаць (лепш за ўсё — папярэдне вымачыўшы ў цукровым сіропе).

Нешта незвычайнае

Хочаце пасадзіць на сваіх сотках нешта незвычайнае? Можна, напрыклад, зрабіць выбар на карысць актынідыі. Гэта міні-ківі — культура, якая набірае папулярнасць у Еўропе на хвалі цікавасці да здаровага харчавання. Запатрабавана яна і ў нас. Ужо ёсць фермеры, якія заклалі першыя гектары гэтай культуры. Дачнікам актынідыя таксама падыходзіць.

— Расце яна ліянай, плады могуць быць як буйнымі, так і невялікімі, круглымі або авальнымі, на зрэзе — як зялёнымі, так і чырвонымі (усё залежыць ад сорту). Па структуры плады нагадваюць ківі, — тлумачыць суразмоўнік.

Сёння ў нашай краіне раяніравана чатыры сарты актынідыі замежнай селекцыі. Ёсць і беларускі сорт — «Прывабны».

— Культура патрабуе апылення, вось мы і пачалі з «бацькоўскай формы»: «Прывабны» — мужчынская расліна, прыдатная для апылення раяніраваных у нашай краіне сартоў актынідыі, — адзначае навуковец. — Аднаго апыляльніка хапае на 5-6 раслін з жаночым тыпам цвіцення.

Такім чынам, саджаем «Прывабны» і яшчэ некалькі сартоў вакол яго і атрымліваем ураджай. Толькі важна ўлічыць, што актынідыя — ліяна, моцнарослая расліна, і проста на плот вы яе не заплецяце: патрэбна больш устойлівая апора.

— Паколькі мы ўжо загаварылі пра «экзотыку», хачу звярнуць увагу дачнікаў і на яшчэ адну цікавую расліну — хенамелес, ці айву японскую, — дадае спецыяліст. — Плады маюць цікавы смак, падыходзяць для соусаў, марынадаў (вельмі смачна з хенамелесам, напрыклад, марынаваць мяса для шашлыку), а таксама для вырабу цукатаў.

Сёння хенамелес актыўна вырошчваюць у краінах Балтыі, раяніраваны яго сарты і для нашай кліматычнай зоны. Культура даволі ўраджайная, расліну можна фарміраваць як кустом, так і невысокім дрэўцам.

Модны павеў у дачнікаў у апошнія гады — вырошчванне персікаў і абрыкосаў: дзякуючы таму што клімат змяняецца, а кліматычныя зоны зрушваюцца з поўдня на поўнач, сёння і тая, і другая культуры выдатна растуць і даюць ураджай як у цэнтральных рэгіёнах нашай краіны, так, зразумела, і ў паўднёвых.

— Актыўна працуем з персікам, створаны першы беларускі сорт — «Лойка». Акцэнт мы зрабілі на зімаўстойлівасці. Па памерах плады сярэднія, але пытанне вырашаецца рэгуляваннем ураджаю — з яго дапамогай можна атрымліваць і буйныя плады, — кажа вучоны. — Галоўнае, сорт прадэманстраваў высокую зімаўстойлівасць: нават зімой 2021/22 года, калі было два істотныя мінусы ў лютым (аж да −27 оС), «Лойка» выстаяў. Сарты персіка замежнай селекцыі, распаўсюджаныя ў нашай краіне, валодаюць значна меншым патэнцыялам устойлівасці да зімовых стрэсаў.

Навукоўцы абяцаюць садаводам-аматарам праз некалькі гадоў яшчэ адзін, з буйнейшымі пладамі, і пры гэтым настолькі ж зімаўстойлівы сорт персіка. А абрыкосы беларускай селекцыі ўжо прадстаўлены цэлай лініяй — «Дэбют», «Камея», «Лявон». Першы ўжо раяніраваны, два астатнія пакуль на сортавыпрабаванні. Усе тры прыстасаваныя для нашых кліматычных умоў.

Лянота — рухавік прагрэсу?

Калі казаць пра дачнікаў, яны сёння аддаюць перавагу сартам, якія, як ужо гаварылася, патрабуюць мінімальных укладанняў працы, але гарантуюць ураджай, пацвярджае і Тамара Грушава, вядучы навуковы супрацоўнік аддзела гадавальнікаводства РУП «Інстытут пладаводства». Памятаючы пра гэта, селекцыянеры ствараюць для прысядзібнага сектара максімальна адаптыўныя сарты, устойлівыя да хвароб і шкоднікаў.

З Тамарай Пятроўнай накіроўваемся на гандлёвую пляцоўку інстытута, дзе прадаюць саджанцы і дзе нават раніцай у панядзелак ёсць пакупнікі.

— Садаводам-аматарам трэба пасадзіць нешта летняе, нешта восеньскае і нешта зімовае, каб захоўвалася, — тлумачыць навуковы супрацоўнік. — І мы стараемся даць ім шырокі выбар сартоў пладовых дрэў пад гэты запыт. Улічваем густы і пажаданні і ў афарбоўцы пладоў, і ў іх смакавых якасцях. Едуць да нас і «за экзотыкай», але ўсё ж больш запатрабаваныя пакуль менавіта традыцыйныя культуры — яблыні, вішні, слівы... Нельга не заўважыць, што апошнім часам набірае папулярнасць ігруша, а таксама чарэшня. З ягадных культур попытам карыстаюцца парэчкі, маліны, суніцы садовыя (клубніцы) і буякі. Але сёлета аматары актыўна набываюць саджанцы бружмелі. Буякі патрабуюць увагі і догляду, а бружмель можа хоць 30 гадоў расці і даваць плады, практычна нічога не патрабуючы.

Са знакам якасці

Выбар саджанца для садавода — той момант, значнасць якога складана пераацаніць. Асабліва важна зрабіць правільны выбар вясной, — кажа Тамара Пятроўна. — Калі зімой саджанцы захоўваліся няправільна, яны могуць быць пашкоджаны марозам або мышамі.

Як праверыць якасць саджанца перад пакупкай?

— Перш за ўсё, ацэньваем ствол. Ён павінен быць выспелы, мець буйныя, здаровыя пупышкі. Ні драпін, ні расколін, ні маршчын на кары быць не павінна. Ствол гладкі і прыгожы — хутчэй за ўсё, саджанец здаровы, — тлумачыць суразмоўніца.

Але гэта — толькі першае ўражанне. Праверку трэба прадоўжыць.

— Ні адзін добрасумленны прадавец не пабаіцца скарыстацца секатарам, — падкрэслівае спецыяліст. — На ствале трэба зрабіць надрэз — усё роўна саджанец будзе абразацца пры пасадцы (да 80–90 см яблыня і да 90–100 см сліва).

Надрэз павінен быць зялёным: гэта паказвае, што саджанец жывы. Калі надрэз сухі і карычневы, ад пакупкі лепш адмовіцца.

— Пераходзім да каранёвай сістэмы, — працягвае Тамара Пятроўна. — Карані павінны быць светлымі, разгалінаванымі, «касматымі», без адрываў, абломаў, слядоў зубоў грызуноў. Сагніце карэньчык. Калі ён сухі, храбусціць і ламаецца — карані мёртвыя. Жывыя карані пругкія і вільготныя.

І яшчэ адна парада ад спецыяліста — набывайце саджанцы, якія да рэалізацыі знаходзяцца толькі з закрытай каранёвай сістэмай, то-бок прысыпанай зямлёй. Важна не забыцца ацаніць і месца прышчэпкі: пры сумяшчальнасці прышчэпка і прышчэпы там няма наплываў або «валіка».

Не лішнім будзе пры набыцці саджанцаў таксама азнаёміцца з дакументамі, якія прадавец мае на свой тавар. Яны павінны быць выдадзены насеннай інспекцыяй і пацвярджаць, па-першае, адпаведнасць саджанцаў заяўленаму сорту, і, па-другое, іх адпаведнасць патрабаванням да пасадачнага матэрыялу дадзенай культуры. Гэта і вышыня, дыяметр ствала на пэўным узроўні ад месца прышчэпкі і наяўнасць патрэбнай колькасці разгалінаванняў (калі такое прапісана для якой-небудзь культуры), і даўжыня каранёў.

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ

Загаловак у газеце: Ідзём па саджанцы

Выбар рэдакцыі

Здароўе

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Некалькі парад ад урача-інфекцыяніста.

Грамадства

Рэспубліканскі суботнік прайшоў сёння ў Беларусі

Рэспубліканскі суботнік прайшоў сёння ў Беларусі

Мерапрыемства праводзілася на добраахвотнай аснове.