Вы тут

Франтавы «карцёжнік» Іван Харкевіч: на «рубашках» яго карт галоўнымі пачварамі былі Гітлер, Гебельс, Гімлер, Герынг


Журналісцкі лёс часта дорыць цікавыя сустрэчы, знаёмствы. Вось і сярод маіх суразмоўцаў шмат гадоў назад — болей як паўтара дзесяцігоддзя — быў франтавы карыкатурыст Іван Харкевіч.


Ён памёр у 2007 годзе, а тады, у 2004-м, калі адбыўся наш дыялог, жыў у Санкт-Пецярбургу. Мастак, відаць, назаўсёды застанецца ў гісторыі як майстар, што валодаў адмысловай зброяй — зброяй мастацкай сатырычнай прапаганды. У час Вялікай Айчыннай Іван Харкевіч нават карты прыдумаў адмысловыя. Пра іх і іншыя сатырычныя вынаходніцтвы санкт-пецярбургскага творцы і гаварылі мы ў тым даўнім інтэрв’ю. Некаторыя фрагменты яго і ўзнаўляю сёння, калі майстэрства Івана Харкевіча смела можна было б узяць на ўзбраенне супраць сучаснага беспамяцтва ў дачыненні да Вялікай Айчыннай вайны, да тых драматычных падзей, якія прыйшлі на прасторы Беларусі, Расіі, Украіны, Малдовы ў 1941 годзе разам з фашысцкай навалай...

— І што ж гэта за карты? — запытаўся я тады ў Івана Іванавіча. 

— Я служыў і працаваў у газеце Паўночна-Заходняга фронта «Сябра салдата», якая выдавался на нямецкай мове. Так, на нямецкай, бо яе раскідвалі па лініі фронта, імкнуліся рознымі шляхамі даставіць у нямецкія акопы. У нас было шмат перабежчыкаў, якія, зразумела, добра ведалі жаргон нямецкіх салдат і афіцэраў. Вось гэта і дапамагло мне скласці тэксты, якія я размясціў на «рубашках» карт. А каралямі намаляваў Гітлера, Гімлера, Гебельса, Герынга. Фюрэр атрымаўся гэткім пікавым фраерам, якія да 1943 года ўжо значна збавіў ранейшую сваю пыху. Дамы на картах — нямецкія сатэліты — Венгрыя, Італія, Фінляндыя, Італія. 

І як нямецкія салдаты паставіліся да вашых карт? Ці вядома вам пра іх рэакцыю?

Карты задумваліся як пропуск пры пераходзе лініі фронта перабежчыкамі, якія наважыліся здацца ў палон. Але тады карты ўсё ж не надрукавалі. Хутка пачалося наступленне... І, пэўна, ідэя гэтая не была ўхвалена недзе «наверсе». А без гэтага, зразумела, ніякі нават самы творчы праект не мог бы адбыцца. Асабліва ў тыя часіны...

Але праз шмат дзесяцігоддзяў карты невялікім накладам усё ж такі выдалі.

Антыфашысцкая тэма хвалюе сумленных людзей і зараз. А тады... Тады Паўночна-Заходні фронт стаў 2-м Беларускім фронтам. Так, разам з рэдакцыяй газеты «Сябра салдата» Іван Харкевіч пазнаёміўся з Беларуссю часін трагедыйных, драматычных... І яго аловак, яго фарбы яшчэ болей рашуча жалілі фрыцаў, гітлераўскіх захопнікаў. «Ведучы дыялог з нямецкімі салдатамі, я бачыў перад сабою спаленыя беларускія паселішчы. Гневу хапала. Але было і разуменне, што, можа быць, угледзеўшы мае малюнкі, хтосьці з варожых шарэнгаў яшчэ здолее выйсці з дзікунскага ачмурэння», — гаварыў Іван Харкевіч у размове са мною. І перабежчыкі сапраўды былі. Яны пераходзілі лінію фронта, трымаючы ў руках газету «Сябра салдата». 

Пачаўшы пасля вайны працаваць у кніжнай графіцы, ілюстраванні дзіцячай літаратуры, мастак усё ж не закінуў карыкатуру, сатырычныя жанры ў выяўленчым мастацтве. У 1956 годзе ён прыйшоў на працу ў славутае аб’яднанне «Баявы аловак», якое было заснавана яшчэ ў 1939 годзе. Час вайны прайшоў, але не мінулася баявітасць сатырыкаў, таму і назву захавалі. Палітычнай сатырай Іван Іванавіч ужо не займаўся. А затое не меней рашуча «ваяваў» з заганамі побыту, шматаблічнага грамадскага жыцця, з паўсядзённымі бядотамі-згрызотамі. Імкнуўся высмеяць хабарнікаў, людзей несумленных. Шаржыраваў, крытыкаваў бюракратаў, жулікаў, дробных злодзеяў, несуноў. «А трэба было б „буйных“ злодзеяў і хапуг жаліць, муштраваць, а не толькі дробных, мо тады і не было б істотных заганаў, таго жорсткага пералому, які прымусіў грамадства, розныя сацыяльныя групы насельніцтва аказацца ў няпростых умовах», — сказаў у нашай размове франтавы карыкатурыст Іван Харкевіч. 

... У 2008 годзе франтавыя сатырычныя малюнкі Івана Харкевіча выйшлі асобным альбомам «Зброя контрпрапаганды». Шкада, што мастак ужо не здолеў пабачыць гэтае выданне, пакінуўшы жыццё зямное. Увага да творчай спадчыны франтавога карыкатурыста з Санкт-Пецярбурга, заслужанага дзеяча мастацтваў Расійскай Федэрацыі нагадала і пра цікавую ваенную спадчыну беларускіх мастакоў-карыкатурыстаў. Часам беларускі «Вожык» узнаўляе тыя яркія «калючкі», тое, што зроблена творцамі-патрыётамі, сапраўднымі змагарамі за свабоду нашай Айчыны, друкуючы ў часопісе рэпрадукцыі малюнкаў ваеннага часу. А мо ўсё ж наспела пара і асобным альбомам выдаць найболей яркія карыкатуры, шаржы..? 

Павел АЛЬСОВЫ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Чаму 14 лістапада варта лічыць днём яднання?

Чаму 14 лістапада варта лічыць днём яднання?

З прапанаваных для абмеркавання дат, адна з якіх можа стаць Днём народнага адзінства — 14 лістапада.

Грамадства

Анёл па імені Алена. Як прадпрымальніца стала сацработнікам

Анёл па імені Алена. Як прадпрымальніца стала сацработнікам

Сацыяльны работнік тэрытарыяльнага цэнтра сацыяльнай абароны насельніцтва Маскоўскага раёна Мінска Алена Сцепаненка працуе на сваім месцы каля двух гадоў.

Эканоміка

Магілёўскі прадпрымальнік — пра вытворчасць на перыферыі і адказнасць перад сабой і людзьмі

Магілёўскі прадпрымальнік — пра вытворчасць на перыферыі і адказнасць перад сабой і людзьмі

Сідаравічы — невялікі аграгарадок паміж Магілёвам і Быхавам. Менавіта тут знаходзіцца вядомая ў Магілёўскім раёне фермерская гаспадарка Сяргея Куцанава.