Вы тут

Адам Кіркор раскапаў каля тысячы курганоў


Імя Адама Кіркора, калі не забытае, дык ладна падзабытае ў гісторыі культуры Беларусі, а зроблена гэтым чалавекам немала. Значны ўнёсак у археалогію, этнаграфію, філалогію, краязнаўства, гісторыю Беларусі. Ён быў і выдаўцом, і архівістам, і мастацтвазнаўцам — словам, таленавітай шматграннай асобай. Толькі вось супрацоўніцтва Кіркора з крывавым рэжымам Мураўёва-вешальніка падарвалі яго маральны аўтарытэт. Але ў сваіх працах ён быў цвёрдым і верным вызначаным прынцыпам і поглядам. Тут яго не маглі збіць з панталыку ідэалагічныя пастулаты. Ён быў сапраўдным патрыётам Беларусі, называючы яе старажытным найменнем Літва, і лічыў сябе літвінам. «Я — літвін, ніколі не знішчыць ува мне гэтага пачуцця. Я люблю сваю радзіму з усім натхненнем юнака, з усім самаадрачэннем мужа».


А радзімай Кіркора была якраз што ні ёсць Белая Русь па тагачасным вызначэнні — двор Слівін Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні (цяпер Манастырскі раён Смаленскай вобласці Расіі). Тут, у небагатай сям’і шляхты Карла Кіркора і Тэклі з роду Волкавічаў, 5 студзеня 1818 года нарадзіўся Адам. З дзяцінства ён захапіўся кнігамі, што надалей паўплывала і на вучобу (якая адымала час ад чытання), і на жыццёвы выбар — выдаўца. Пасля Кіркор у 1838 годзе становіцца сакратаром канцылярыі Віленскай казённай палаты. Пасада, нібыта і не дрэнная, але казённая, якая не спрыяла яго даследчыцкай натуры, яго жаданню пошукаў і адкрыццяў. Тым больш знаёмства з віленскай, культурнай элітай (братамі Канстанцінам і Яўстахіем Тышкевічамі, гісторыкам Тэадорам Нарбутам, паэтам Уладзіславам Сыракомлем і іншымі), натхнялі яго да творчай працы. Сяброўства з такімі знаўцамі мінулага Беларусі, як Міхаіл Гамаліцкі і Ігнат Кулакоўскі паўплывала на выбар Кіркора, кажучы па-сучаснаму — беларусазнаўства. Кіркора цікавіла амаль усё — гісторыя, культура, мастацтва, археалогія, этнаграфія, вусна-паэтычная творчасць. Хапіла б толькі часу і сіл! З іншага боку, для Кіркора паўстала вечная для творчых асоб праблема — адносіны з уладай. Ён марыў выдаваць свой часопіс, выдаваць кнігі, але ў царскай Расіі гэта было магчыма пры ўмове не колькі лаяльнасці да царызму, а служэнню яму, прычым вернападданства. Кіркор прыняў гэтыя правілы паводзін. Пэўна, кіраваўся ён прынцыпамі: «З паршывай авечкі хоць пасму воўны». Трэба было праявіць дзівоснае майстэрства грамадзянскай эквілібрыстыкі паміж уладай і ліберальным грамадствам, каб быць сваім для кожнага з іх. Здавалася, Кіркору гэта ўдалося. Ён атрымаў дазвол на выданне альманаха «Радэгаст» і надрукаваў там цікавыя матэрыялы, у тым ліку і беларускія. Свае карэктывы ў планы ўнеслі грашовыя праблемы. З-за адсутнасці сродкаў давялося спыніць выхад «Радэгаста». Спробы Кіркора стварыць іншыя выданні як у Вільні, гэтак і ў Адэсе і Пецярбургу, не ўдаліся, нават не дапамог і Фадзей Булгарын, які за яго хадайнічаў у высокіх інстанцыях.

Кіркор не з тых людзей, які апускаў рукі пры няўдачы. Ён рэдагуе выданне Віленскага статыстычнага камітэта «Памятная кніжка Віленскай губерніі», і з карысцю скарыстаўся гэтым, друкуючы свае матэрыялы па гісторыі і статыстыцы не толькі самой губерні, але і ўсяго краю. Больш плённым было выданне польскамоўнага альманаха «Віленскага зборніка», які выходзіў у 1857–1858 гадах. Кола аўтараў было адметным: Антон Адынец (сябра Адама Міцкевіча), Адам Плуг, Вінцэсь Каратынскі, Уладзіслаў Сыракомля, Юзаф Крашэўскі і іншыя «краёвыя» літаратары. У «Зборніку» пабачыў свет грунтоўны нарыс Сыракомлі «Мінск», друкаваліся археалагічныя працы Канстанціна Тышкевіча і шмат іншага годнага матэрыялу па Беларусі. Па-сутнасці, вакол выдання Кіркора склаўся навукова-творчы гурток па вывучэнні гісторыі, культуры, народнага жыцця тагачаснай Беларусі. Выйшла толькі пяць нумароў, і ўлады закрылі «Зборнік», ён аказаўся «шкодным». І гэтым разам Адам Кіркор шукае выйсце і знаходзіць падтрымку багатых мецэнатаў у братоў графаў Тышкевічаў, графа Чапскага, графіні Агінскай. За атрыманыя ад іх сродкі Кіркор разам са сваім кампаньёнам паэтам Антонам Грозай, які апублікаваў «Успаміны» Франца Савіча, набываюць друкарню і дзве кнігарні. Кіркор бярэ ў арэнду афіцыйную газету «Виленский вестник». Вось цяпер можна было і разгарнуцца! Але тут падышлі трывожныя часы, хваляванні ў гарадах, бунты ў вёсках, рэвалюцыйныя заклікі, а пасля выбухнула паўстанне, і Кіркору было ўжо не да асветніцтва. Каб захаваць выданне, ён пайшоў на супрацоўніцтва з царскімі ўладамі, стаў чужым для сваіх былых сяброў. А ён проста стаў заложнікам крывавага Мураўёва, які пахваляўся: «Я трымаю Кіркора, бо ён ведае, што я дваццаць разоў магу яго павесіць». Красамоўныя словы, што сведчаць аб нейкіх «грахах» Кіркора, за якія і можна пакараць смерцю. Магчыма, справа датычылася яго былой жонкі Гелены Маеўскай, якая ў Варшаве здавала кватэру «дыктатару» паўстання Рамуальду Траўгуту. Кіркор мог паддацца на шантаж, каб аблегчыць становішча некалі каханай ім жанчыны. Вось і друкаваў урадавыя пастановы і звесткі, рэдагаваў вернападанніцкі адрас цару ад паноў і шляхты.

Пакараць Кіркора, як здрадніка, мелі намер і паўстанцы. Словам, ён апынуўся паміж агнём і полымем. Зрэшты, ён звальняецца з рэдактарскай пасады «Виленского вестника», каб хоць так пазбегнуць перад самім сабой маральнай адказнасці за «мураўёўскі тэрор». У Вільні ў прыстойных дамах ён стаў чужы. Кіркор у адчаі хоча з’ехаць з Вільні. Ён зноў шукае магчымасць займацца выдавецкай справай, але ўлады іншага меркавання: «...даваць Кіркору права на выданне новай газеты не толькі не пажадана, але з’яўляецца ў вышэйшай ступені вельмі шкодным». Зрэшты, Кіркор у 1867 годзе пераязджае ў Пецярбург і разам з журналістам Юматавым выдае ліберальную газету «Новое время». Тон Кіркора змяніўся, ён піша аб цяжкім становішчы насельніцтва, г. зв. «Северо-Западного края», абараняе народы гэтага краю ад гвалтоўнай русіфікацыі. Вельмі ж колкімі былі словы Кіркора: «Першым чым абрусіць некаторых з іх, патрэбна найперш ачалавечыць». Фраза двухсэнсоўная: каго абрусіць, падняволеныя народы ці саміх абрусіцеляў? Нядзіўна, што на трэці год выдання «Новое время» забаранілі, а Кіркора пачалі пераследваць, пагражаць даўгавой турмой, і ў 1871 годзе вымусілі з’ехаць на жыхарства ў Кракаў. Тут яго даймала самотная настальгія па страчанай радзіме: «...паўсюль мне будзе кепска, апроч Вільні. І забівае думка, што ніколі ўжо не пабачу Літвы». Кіркор хоча па-ранейшаму быць карысным грамадству. Выдае тры нумары альманаха літаратурна-мастацкіх, культуралагічных і эканамічных нарысаў «На сёння», два нумары газеты «Кракаўскі зборнік», а таксама «Нарысы сучаснай рускай літаратуры» (1873 г.), кнігу сваіх лекцый, якія чытаў у Кракаўскім тэхнічна-прамысловым музеі, «Пра літаратуру братніх славянскіх народаў» (1874 г.), «Літоўскія абразкі» (1874 г.), праводзіць археалагічныя вышукі ў Галіцыі і на Падолллі.

Незадоўга да смерці (10 студзеня 1881 года) Адам Кіркор падвёў вынік свайго драматычнага жыцця: «Што было ў маіх сілах і сродках, я зрабіў і магу з чыстым сумленнем прызнацца, што маё жыццё для Літвы (як называў Беларусь. — В. Ч.) не прайшло марна». Сапраўды, так. Адзін пералік навуковых прац Кіркора даволі доўгі, а калі пра кожную з іх сказаць хоць пару слоў, дык гэта зойме не адну старонку. Назавём самыя значныя: дэбютны артыкул «Рэшткі язычніцкіх звычаяў на Беларусі» (1839 г.), «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню (1857–1859 гг.)», «Вандроўкі па Вільні» (1856 г.). Асобная гаворка і пра археалагічныя вышукі Кіркора (а гэта каля тысячы курганоў), яго ўдзел у стварэнні Віленскага музея братоў Тышкевічаў і працу ў ім захавальнікам. квінтэсенцыяй навуковай дзейнасці, багатых ведаў па гісторыі і культуры Беларусі Кіркора сталі яго 17 нарысаў (з 21-га) у трэцім томе «Живописной России», якая выйшла ў Санкт-Пецярбургу ў 1882 годзе. У гэтым выданні талент Кіркора праявіўся ва ўсёй красе. З любоўю да сваёй Радзімы і з глыбокай пашанай да народа і народнай культуры расказвае Кіркор аб Літве-Беларусі. Гэта было сапраўднае адкрыццё невядомага краю для рускага чытача!

Частка прац Кіркора засталася не надрукаванай у архівах, не ўсё, што хацелася, ён сказаў. Толькі верыў, што новае пакаленне пойдзе па новых шляхах і будзе працаваць на карысць Радзімы. А ён быў толькі на пачатку гэтага шляху, доўгага шляху да Беларусі!

Вітаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

У разгары сезон журавін. Менавіта цяпер самы час назапасіць гэтых ягад на доўгі перыяд халадоў і прастуд.

Грамадства

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Янка Купала дакладна чуў беларускія калыханкі ад сваёй маці, Бянігны Іванаўны, лежачы ў калысцы ў Вязынцы.

Грамадства

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Банда рабаўнікоў «трапілася» дзякуючы адбіткам спецыяльнай прылады.

Грамадства

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Экспедыцыю ў Малінаўку арганізаваў навуковы супрацоўнік музея гісторыі Магілёва ветэран пошукавага руху Пётр Хаванскі.